Op de redactie van De Eeuw van de Stad is de definitiekwestie meerdere malen aan de orde geweest. Als meer dan 50% van de wereldbevolking in stedelijk gebied woont, is de vraag wat er precies bedoeld wordt met stedelijk gebied, ofwel hoe meet je wat wel of geen stad is? Het onderscheid tussen platteland en stad is niet eenduidig te maken. Alleen al kijkend naar Nederland blijkt het moeilijk te bepalen waar het platteland ophoudt en waar de stad begint.

De aanname dat 2008 het jaar was waarin we een grens zijn overgegaan, dat de meerderheid van de mensen leeft en woont in de stad, blijkt dan ook van relatieve waarde. De meting van de Verenigde Naties is namelijk gebaseerd op de maatstaven die afzonderlijke landen hanteren. India zou een hogere mate van verstedelijking hebben dan de Verenigde Staten als het land met dezelfde parameters zou werken. Als dit het geval was geweest, zou het percentage al eerder de grens van vijftig procent hebben overschreden.

Verschillende criteria
Er zijn dus verschillende criteria aan te wijzen die de mate van stedelijkheid zouden kunnen bepalen. Enerzijds is er de dichtheid. Dichtheid geldt in Nederland als maatstaf voor de stedelijkheid. Plaatsen met meer dan 2500 omgevingsadressen per vierkante kilometer krijgen de hoogste mate van stedelijkheid toegekend. Anderzijds kan ook het totale aantal inwoners fungeren als parameter voor stedelijkheid, zoals bij het meten van de grootste steden ter wereld. De term mega-city heeft betrekking op steden van meer dan 10 miljoen inwoners. Bij deze meting wordt er weer geen onderscheid gemaakt in de verschillende dichtheid van steden. Dichtheid heeft dus betrekking op de mate van stedelijkheid per stad, terwijl totale populatie bepalend is voor het onderscheid in grootte tussen verschillende steden.

De dichtheid en totale populatie lopen in Nederland vrijwel parallel met elkaar. Dat wil zeggen de stad met de grootste dichtheid heeft ook het grootste aantal inwoners. Op mondiaal niveau is er echter geen sprake van deze samenhang van populatie en dichtheid. ’s Werelds grootste steden hebben volgens Nederlandse begrippen dus niet de sterkste mate van stedelijkheid. Tokyo heeft het grootste stedelijke gebied ter wereld op grond van aantal inwoners, maar Mumbai heeft een grotere dichtheid.

Formaliteiten
Vanouds zijn formaliteiten bepalend voor het onderscheid tussen dorp of stad zoals de wettige, administratieve en commerciële status. Almere is met bijna 190.000 inwoners de zesde stad van Nederland, maar heeft nooit stadsrechten gehad. Hoewel België en het Verenigd Koninkrijk de stadstitel nog steeds bij Koninklijk Besluit wettelijk vastleggen, zijn stadsrechten in Nederland niet meer van belang bij het bepalen van stedelijkheid.
Wel kan gezegd worden dat de mate van concentratie van voorzieningen een belangrijke factor is. Historisch gezien ontwikkelden steden zich dikwijls rond een handelscentrum. Een stad is nu nog steeds meer dan een groot aantal woningen dicht op elkaar. Denk aan openbaar vervoer, winkels, toegang tot gezondheidszorg en alle andere vormen van dienstverlening. Er bestaat bijvoorbeeld geen onduidelijkheid over de opvatting dat Amsterdam een echte stad is, met haar stadscentrum als commercieel hart, een bolwerk van dienstverlening. Maar hoe zit dit met suburbane gebieden die een grote dichtheid en populatie hebben, maar niet de concentratie van voorzieningen die zo typerend zijn voor een stad?

Vluchtelingenkamp
Het schetst hoe lastig het kan zijn om te bepalen wat wel en niet een stad is. Neem Nahr El Bared, een Palestijns vluchtelingenkamp in Libanon. Het moge dan een kamp zijn, maar de nederzetting bestaat reeds 60 jaar. Er kunnen daarom vraagtekens gezet worden bij de tijdelijkheid van het kamp. Hoewel de nederzetting formeel gezien geen stad is, krijgt een tijdelijk bedoelde plek na zo’n lange periode een permanent karakter, met vaste woonadressen, een bepaalde arbeidsdeling en verschillende voorzieningen. Ook de dichtheid van het kamp duidt op stedelijkheid. Waar Nederland een dichtheid van 2500 adressen per vierkante kilometer classificeert als zeer stedelijk, heeft Nahr El Bared met een dichtheid  van 10.000 mensen per vierkante kilometer een stedelijke gelijkenis met New York City. Neem je als maatstaf echter de totale populatie dan valt Nahr El Bared met zijn geschatte 30.000 inwoners in het niet. 
Hoewel er steden zijn die aan alle bovengenoemde criteria voldoen, heeft stedelijkheid niet een eenduidige definitie en kan een gebied aangeduid worden als stad op basis van verschillende factoren. Duidelijk moge daarom ook zijn dat er niet altijd een eenzijdig onderscheid tussen platteland en stad valt te maken. Alles wat niet een stad is, hoeft niet per se platteland te zijn en andersom. Wat in India geldt als dorp, beschouwen wij in Nederland als stad. Dit maakt ‘stedelijkheid’ een relatief concept.  Net zoals dat verstedelijking zich voltrekt op grond van verschillende variabelen, is ook stedelijkheid een concept dat bepaald kan worden door relatief op zich zelf staande determinanten.

Links:

State of the World Population.

Urbanisation in India: From Megacities to Global Villages.