Afl. 2: Shanghai, opzwepend paradijs
Miljoenen Chinezen willen vanuit de provincie naar de stad om geld te verdienen, waarmee ze het lot van hun kind kunnen verbeteren. Shanghai staat nog een grote golf van mensen te wachten, die ook willen profiteren van de nieuwe welvaart.

door Carolijn Visser

Mijn eerste bezoek aan Shanghai, in 1981, was als een sprong in het verleden. Aan boord van een afgeladen veerboot voer ik voorbij de kade, de Bund, met verweerde westerse gebouwen, voormalige banken en clubs, die eraan herinnerde dat Shanghai groot gemaakt was door Amerikanen, Russen, Britten en Fransen. De avond viel, de gevels en torens hulden zich in duisternis. Eenmaal aan wal verdwenen mijn medepassagiers in de donkere najaarsavond. Ik stapte in een riksja met een gescheurde huif. Een magere man in een vaak versteld blauw Mao-pak trapte me met piepende pedalen door uitgestorven straten.

Ik logeerde in wat ooit een duur hotel was geweest. Op de vloeren lag uitgesleten parket, de kamer die me werd toegewezen moest vroeger een balzaal zijn geweest. Nu stonden er tientallen britsen in rijen opgesteld. Net zoals alle andere gasten had ik een eigen theemok bij me en net als zij zette ik die op mijn nachtkastje. Heet water was de enige luxe die het hotel verstrekte. Ik dronk mijn thee op het balkon, waar hoge openslaande deuren toegang toe gaven en hoorde schepen over de Huangpu tuffen. Ik had nog iets willen eten. Beneden was een grandioos overkoepelde eetzaal, maar de glazen klapdeuren zaten op slot. Binnen hingen kroonluchters scheef aan het plafond . Ze zagen eruit alsof ze al heel lang geen licht hadden gegeven. De dagen daarna zwierf ik door de stad en keek naar sampans op de Suzhou rivier – ze vervoerden vracht en aan boord leefden families met kinderen en grootouders. Ik belandde op binnenplaatsen waar bejaarde mannen en vrouwen, gezeten op lage bamboe krukjes mahjongg speelden. Tijdens mijn voettochten regen de straten zich aaneen met schamele huizen aan weerszijden, twee of drie overbevolkte verdiepingen boven elkaar.

De panden zagen eruit alsof ze elk moment konden verkruimelen. Alles was oud, gerafeld, sleets. Als Shanghai in die tijd van de aardbodem was verdwenen, zou de stad nergens ter wereld gemist zijn.

Consumentenparadijs
Aan boord van het schip waarin ik gedurende drie dagen de Yangtse rivier was afgezakt, hadden een paar Chinese medereizigers die Engels spraken me met glanzende ogen over Shanghai verteld. De stad die op mij een vervallen, vergeten indruk maakte, was juist het centrum van hun wereld. In hun stad of provincie was niets te krijgen. Shanghai was voor hen het consumentenparadijs.

Ik wist wat hun bestemming was. Nanjing Lu, de drukste winkelstraat van de stad, misschien wel van de hele wereld. Dag in dag uit dromden daar duizenden en duizenden Chinezen van het platteland doorheen, gekleed in groenblauwe pakken, bijna geen geluid makend op hun katoenen schoenen. Ze vergaapten zich aan de etalage van warenhuis nummer één waarin een paar Sanyo kleurentelevisies stonden. Vrouwen drukten hun neuzen tegen de ruiten van een kapsalon, waar binnen foto’s te zien waren van dames met een permanent. In de Nanjing Lu was iedereen op zoek naar schaarse goederen. In stoffenzaken zag ik vrouwen lappen uit elkaars handen trekken, in een schoenenwinkel vochten ouders om een paar kindersandalen. Voor toonbanken stonden de hele dag kluiten mensen die de aandacht probeerden te trekken van onverschillige verkoopsters.

Op afstand van de Nanjing Lu heerste een andere sfeer, die van stagnatie. Overal hingen jonge mannen rond, in parkjes, op pleinen, langs de rivier. Ze hadden niets om handen en leken ergens op te wachten. Pas achteraf begreep ik waarop: de grote Sprong Voorwaarts, die nog komen moest.

Toen ik vijf jaar later terugkeerde naar Shanghai, was de stad in beweging gekomen. Buurten waren afgebroken om de aanleg van metrolijnen mogelijk te maken, deftige hotels hadden de deuren geopend en er waren ambitieuze plannen gemaakt voor het gebied aan de andere kant van de Huangpu: daar zou het nieuwe Shanghai verrijzen. Je zag niemand meer rondlummelen, iedereen was aan het werk. En in de Nanjing Lu liepen vrouwen in kleurige jurken en op hakken.

Nieuwe middenklasse
Een paar dagen na het bloedbad op het Tiananmenplein, in mei 1989, belandde ik opnieuw in Shanghai. De ochtend dat ik aankwam, was er bijna niemand op straat. Door de straten echode wel de sirenes van politiewagens. Er werd jacht gemaakt op de leiders van de demonstraties die ook in Shanghai waren gehouden. De winkels aan de Nanjing Lu bleven die dag gesloten. Ik zag een jongen en een meisje zich verbergen in een arcade tot een auto met zwaailicht voorbij was. Alle veranderingen leken opeens schijn. De stad was in zijn vaart gestuit, de plannen waren tevergeefs gemaakt.

Die duistere herinneringen zaten in nog in mijn hoofd toen ik in 2006 ging logeren bij een Shanghaise zakenvrouw die ik via via kende. Ze woonde in een noordelijk gelegen buitenwijk en ik had geen idee wat te verwachten. De flat die ik betrad werd verlicht door ingebouwde halogeenspots en was gemeubileerd met spullen van Ikea. In de woonkamer stond een enorm televisiescherm op een glazen plaat die getorst werd door Griekse pilaren. Mijn gastvrouw beschikte over twee laptops waarmee ze in voortdurend contact stond met het internet. Haar douchecabine had veel weg van een ruimtecapsule. Van alle kanten kwamen waterstralen, borstels maakte draaiende bewegingen. Elizabeth, ik noemde mijn gastvrouw op haar verzoek bij haar Engelse naam, excuseerde zich dat het metrostation vlakbij nog niet gereed was. Dan zou ze gebruik kunnen maken van het grootste ondergrondse net ter wereld. Elizabeths flat en manier van leven was niets bijzonders, ontdekte ik, ze behoorde tot de nieuwe middenklasse. Zoals zij leefde, leefden zoveel anderen.

Was dit dezelfde stad waar ik voor elke maaltijd lang had lopen zoeken naar een restaurant waar eindelijk plaats was? In de omgeving van Elizabeths flat konden we nu kiezen uit Koreaanse, Japanse en Kantonese gelegenheden waar we bediend werden door jonge mensen die mijn gastvrouw ‘immigranten’ noemde. Ze kon aan hun accent horen uit welke streek ze kwamen.

Spijkerbroeken naaien
Tijdens ons zondags winkeluitje kwamen we nog meer ‘immigranten’ tegen op de Nanjing Lu, inmiddels een straat met warenhuizen van vele verdiepingen. Elizabeth wees ze aan. Ze zag aan hun kleding, hun haar en hun manier van lopen dat ze van buiten kwamen.

Jonge vrouwen die in Shanghaise fabrieken werkten, mannen die door de week op bouwsteigers stonden. Vandaag waren ze even uit. Nog steeds stroomden Chinezen uit de provincie door de Nanjing Lu om zich te vergapen aan alles wat te krijgen was.

Ik vertelde Elizabeth over een Nederlandse documentaire waarin een jonge vrouw, die naar Shanghai was gekomen, geïnterviewd werd. Ze had haar kind bij haar moeder achter gelaten en verdiende nu het equivalent van honderd euro per maand met spijkerbroeken naaien. De Nederlandse interviewer vroeg haar of ze niet beter thuis had kunnen blijven. Nu zag ze haar kind niet opgroeien en wat had ze aan dat kleine beetje geld? Elizabeth keek me niet begrijpend aan. ‘Van dat geld kan ze haar kind een goede opleiding geven,’ reageerde ze.

In de provincie bevonden zich nog miljoenen Chinezen die dat ook wilden: naar Shanghai gaan om geld te verdienen waarmee ze het lot van hun kind konden verbeteren. Een grote golf van mensen viel nog te verwachten die ook wilden profiteren van de nieuwe welvaart.

‘Wij Shanghainezen worden een minderheid,’ observeerde Elizabeth. Het Shanghais, een taal die sterk verschilt van het Mandarijn, was niet meer vaak te horen in de stad. Elizabeth sprak het alleen nog met haar familieleden.

Energie
Onlangs was ik weer in Shanghai. Elizabeth en ik zagen vanuit een restaurant op een zevende verdieping aan de Bund de neonverlichting opgloeien. Alle westerse gebouwen aan de kade, tegenwoordig tot in de puntjes gerestaureerd, kleurden roze, geel en groen. Aan de overkant schitterde het nieuwe Shanghai: de bollen van de driebenige televisietoren kleurden paars en kregen knipperende spikkels, alsof het gevaarte elk moment kon opstijgen. De Aurora-torenflat, zojuist nog een onopvallende zwarte doos, veranderde in een televisiescherm van tientallen meters hoog waarop exotische bloemen en vogels elkaar afwisselden. Beneden op de promenade langs de Huangpu stond een menigte mensen naar het spektakel te kijken. Toen er ook nog vanaf een schip op de rivier vuurwerk werd afgeschoten, steeg er een verrukte kreet op uit het publiek. Rode en groene ballen schoten de lucht in. Elizabeth en ik hingen over de balustrade om goed te kunnen zien. Sinds ik in Shanghai was realiseerde ik me, was ik harder gaan lopen. De energie die elke dag vrijkwam in deze stad, had iets opzwepend. Wie de Shanghainezen wilde bijhouden, moest zich haasten. Europa kwam me nu voor als een vermoeid en oud werelddeel. De toekomst, die was hier.

Schrijfster en journalist Carolijn Visser (Leiden, 1956) reist voor haar boeken naar plekken die nog niet door het massatoerisme zijn ontdekt. Reizen en schrijven zijn voor haar onlosmakelijk met elkaar verbonden. Haar debuut Grijs China, dat ze op haar 26ste schreef, geeft een persoonlijke beeld van het China dat ze tijdens haar reis leerde kennen. Ze geeft daarbij veel aandacht aan mensen uit de onderste lagen van de samenleving. In een interview liet ze weten: ‘Ik wil altijd benadrukken hoe waanzinnig veel kanten er aan een zaak zitten, dat vind ik interessant.’ In haar laatste boek Shanghai skyline, eerder dit jaar genomineerd voor de VPRO Bob den Uyl Prijs, beschrijft zij de veranderingen in Shanghai, waar zij twee jaar gewoond heeft.

Afl. 4: New Delhi, leven en laten leven
New Delhi komt razend snel in de toekomst. In 2000 groeide de stad die berekend was op zo’n twee miljoen inwoners tot ongeveer twaalf miljoen. Zestien miljoen, zeggen sommigen – het is niet na te gaan.

door Anil Ramdas

Hoe lang heeft New Delhi nodig gehad om het charmante rommeltje te worden dat het nu is? Maar een kwart eeuw. Toen ik er begin jaren ’80 was, trof ik een grote, lege hoofdstad aan. Zomaar aangelegd in de woestijn, door de Britten, omdat ze iets centraler wilden liggen dan in de uiterst oostelijke havenstad Calcutta. Kolonisators willen graag hun legers zo snel mogelijk alle richtingen op kunnen sturen, vandaar.

Maar het was een lege bestuursstad, met brede, stille wegen, prachtige witte villa’s van parlementariërs die zo nu en dan voorbij stoven in hun Ambassadors, een namaak-Morris van staalplaat die zeventig kilometer per uur haalde, maar wel met zwaailicht. Het was een koddig gezicht.

Ik spreek niet helemaal de waarheid: een klein deel van de stad was al flink dicht bevolkt: het roemruchte Old Delhi, waar vroeger allemaal moslims woonden. Na de scheiding van India en Pakistan, de zogeheten Great Partition, werden de hindoes massaal uit het Pakistaanse gedeelte verdreven, en waar gingen ze allemaal naar toe? Juist ja, Old Delhi. Kon dat ooit goed gaan? Nee, zou je denken. Ja, naar later bleek. Old Delhi is een moslimenclave met steeds meer hindoes die rancuneuze gevoelens koesterden. En toch ging het goed. De geschiedenis kan ons soms een flinke loer draaien.

Echte chaos
Old Delhi, moet ik helaas toegeven, jaagt me desondanks angst aan. Ik ben in alle keren dat ik in India was, zelfs toen ik er drie jaar was gevestigd als correspondent van NRC Handelsblad, maar een dozijn of wat keren geweest. Telkens vanwege bezoekers die een toeristisch uitstapje wilden maken naar de echte chaos van de derde wereld. Ik moest me daar moreel op voorbereiden, een nacht ervoor, en de halve dag erna herstellen – wat overdreven neurotisch klinkt, maar dan heeft u een idee. Je gaat met eigen vervoer naar de rand van Old Delhi, een parkeerplaats nabij het Rode Fort, waar tijdens mijn verblijf in India een flinke aanslag werd gepleegd door schietende moslims. Maar die kwamen uit Kashmir en de aanslag werd zo onhandig uitgevoerd dat de aanwezige politieagenten en militairen uit pure verbazing de terroristen lieten ontsnappen. Ik bedoel: wie komt er in hemelsnaam op het idee om een toegangskaartje voor het Rode Fort te kopen – het fort is een beroemde attractie, vraag me niet waarom – met sporttassen om de schouders, om daar automatische geweren uit te halen en te schieten op de rondkuierende bewakers.

Afijn, maar daar kwam mijn nervositeit niet uit voort. Als je je auto geparkeerd had, moest je op een fietsriksha om Old Delhi binnen te gaan. Rare vinding, die fietsriksha: niemand is op het idee gekomen om er versnellingen op aan te brengen, waardoor de magere bestuurder met zijn gewicht van veertig kilo op de pedalen moet gaan staan om dat ding langzaam vooruit te krijgen. En om de een of andere reden is de zitting voor de twee passagiers (ja, dat is er één te veel, maar zo is dat geregeld) altijd een beetje schuin naar voren, zodat je erg je best moet doen om niet pardoes op de hardwerkende fietser te vallen.

En dan kom je in Old Delhi. Met de gewaarwording dat je in een mierennest bent beland. Een krioelende massa van honderdduizenden mensen die allemaal een bezigheid lijken te hebben, meestal is dat een gesjouw met spullen op kleine karretjes: koelkasten, meubels, onderdelen voor de Ambassadors, want die worden allemaal in Old Delhi gerepareerd. Je krijgt een tour door de wijk waar geen eind aan komt, en soms willen de bezoekers afstappen om foto’s te maken. Op dat moment is het een gescheld van jewelste van mensen die voor hun werk door de smalle stegen moeten, en zit ik op het bankje na te denken over wat er nu hier te fotograferen valt, maar verder is het een uiterst vredig samenzijn van mensen die als ratten in een kooi gevangen zitten. Ratten zouden elkaar te lijf gaan, maar dit zijn Indiërs, immer vredig.

Woestijnstad
Terwijl Old Delhi een beetje Middeleeuwen is, komt New Delhi razend snel in de toekomst. In nog geen kwart eeuw, zoals ik zei. In 2000 waren er haast geen Ambassadors meer en groeide de stad die berekend was op zo’n twee miljoen inwoners tot ongeveer twaalf miljoen.

Zestien miljoen zeggen sommigen, het is niet na te gaan. En dat is, wonderlijk genoeg, buitengewoon komisch.

Toen ik er kwam, in 2000, om er drie tot vier jaar te wonen, wilde ik alles zo snel mogelijk geregeld hebben: een huis, een internationale school voor de kinderen, een vervoermiddel – ik wilde eigenlijk een Ambassador, maar dat werd me streng afgeraden. Waarom? Zo’n plaatstalen auto leek me tamelijk veilig. Maar dat was het punt niet. Het probleem was de luchtventilatie. Die voerde de warme lucht van de motor naar binnen, en dan zat je in een auto op de grilstand. Niet helemaal een goed idee voor de stad waar het in de zomer zo rond de veertig graden zindert.

Met die hitte van de woestijnstad had ik trouwens geen rekening gehouden toen ik het huis huurde. Ik nam een makelaar in de arm aan wie ik vertelde dat ik een ruim huis wilde, vanwege de mogelijke bezoekers uit Nederland, studeerruimte voor de kinderen, werkruimte voor mezelf, en hij liet me een schitterende woning zien in een wijk voor Indiase intellectuelen. Allemaal notarissen en artsen om mij heen, en nog net betaalbaar. Aan de overkant van de brede weg was het onbetaalbaar. Daar woonden de echte expats, die een huur konden neertellen van wel tweeduizend euro. Ik zou elf honderd euro kwijt zijn. Ook niet mis, maar het was wel lager.

De makelaar vroeg nog of ik zeker wist dat ik een huis met acht kamers wilde. O ja man, dit is ideaal. De contracten werden getekend, ik nam mijn intrek, om te merken dat ook het huis op de grilstand stond. Ik woonde in één grote Ambassador.

Airco’s! Ventilatoren! Dit was de 21ste eeuw nietwaar, de techniek had niet stil gestaan, klimaatbeheersing behoorde tot de mogelijkheden.

Kwamen ze aan met acht van die bakken, de airco’s, en ik vond de twaalf arbeiders die daarmee in de weer waren (ramen open zagen!) iets te laconiek, en ik begreep pas later waarom. Waar haal je de stroom vandaan voor die toestellen? De stroom valt in de zomermaanden soms tien uur per dag uit, omdat iedereen in deze komisch volle stad airco’s installeert, terwijl de stroomvoorziening daar niet op berekend is.

Tuinman
Genoeg geklaagd. Ik zal niet beginnen over de gasflessen om mee te koken, die verdomde flessen zijn buitengewoon schaars, en de Nederlandse ambassadeur moest mij een briefje meegeven waarin de Nederlandse Ambassade zich garant stelde voor de flessen, voor als ik stiekem maakte dat ik wegkwam met die flessen in de koffer. Ik ga ook niet beginnen over de telefoonaansluiting, die ik pas maanden later kreeg, en die om de twee weken uitviel, omdat de plaatselijke telefoonmonteur zoveel dochters had. Die moesten namelijk allemaal trouwen, waar veel geld voor nodig was. Dus maakte hij de aansluiting eigenhandig onklaar, waardoor de klant flink moest opdraaien voor de ‘reparatie’. En dan was er de krantenbezorger die mijn brievenbus niet kon vinden en de hele stapel op de grond smeet, en de tuinman: drie jaar lang heb ik een tuinman betaald, en pas toen ontdekte ik dat ik geen tuin had. Maar het was een aardige man, dus hield ik hem aan. Een buitenlander heeft nu eenmaal speciale verplichtingen.

Voor de rest is Delhi een uiterst vredige stad. Behalve zo nu en dan een aanslag, gebeurt er nooit wat. Vooruitkomen in het verkeer is schier onmogelijk, omdat er nu veel te veel auto’s zijn op veel te smalle wegen – ik had ze ooit zo breed gevonden. Nu deed je over iedere afstand ongeveer een uur. Maar niemand die zich daarover opwond. Delhi is een opwindende stad omdat niemand zich ergens boos over maakt. Begint u woest te toeteren omdat u voor wilt dringen? Gaat uw gang, u heeft kennelijk haast. Leven en laten leven.

Beschaving
Die vriendelijkheid van die twaalf tot zestien miljoen mensen in die almaar uitdijende stad zal ik nooit vergeten. Beschaving is hier uitgevonden. Beschaving als in behulpzaamheid. Je kan in deze oerrommelige stad bijvoorbeeld nooit verdwalen. Altijd is er wel iemand die je de weg wijst. Er is niet genoeg stroom, er is niet genoeg water, in de winter wordt het tien graden in huis omdat er geen verwarming is, het woestijnstof dringt je computers binnen, waardoor je elk half jaar nieuwe moet kopen. Maar de mensen zijn ongelooflijk vriendelijk. Het is een dagtaak om de meest vanzelfsprekende voorzieningen werkend te houden, de elektricien, de man voor de waterpomp, de man die een meubel moet bezorgen en het midden op de grote drukke weg van zijn fietskar laat vallen; en toch, alles wordt op den duur geregeld. Je krijgt altijd alles voor elkaar als je je maar niet boos maakt. Een enkele glimlach, een gebaar van vriendelijkheid, en je gaat slapen met het geruste gevoel dat ze hier de beschaving hebben uitgevonden. Nu nog alleen maar stroom en water.

Schrijver en journalist Anil Ramdas (Paramaribo, 1958) vertrok in 1975 naar Nederland om in Amsterdam Sociale Geografie te studeren. Tijdens zijn veelzijdige carrière was hij onder meer werkzaam als redacteur voor de Groene Amsterdammer en presentator voor de VPRO. Van 2000 tot 2003 werkte hij vanuit India als buitenlandcorrespondent voor NRC Handelsblad. Ook was hij van 2003 tot 2005 directeur van De Balie in Amsterdam.  Daarna ging hij voor een jaar naar Suriname en schreef het boek Paramaribo. De vrolijkste stad in de jungle, een indrukwekkend verslag van zijn verblijf in Suriname. Ramdas werkt momenteel als columnist voor NRC Handelsblad.

Klik rechtsonder in het beeld om de video op volledig scherm te bekijken.

Serie reisverslagen waarin Liz de Planta of Michael Krass samen met een plaatselijke taxichauffeur grote buitenlandse steden verkent. Deze aflevering: gaat Michael Krass op zoek naar het kapitalisme in Hongkong. Hongkong is een kapitalistische handelsstad. Aan het woord komen een zakenman, een fotograaf en rijke migranten.

Uitzenddatum: 08-06-2000
Programma: Citycabs
Maker: Jan-Pieter Stafleu
Duur: 25 min.
Omroep: NCRV
Rechthebbende: Tuvalu media